Τί θαυμάσιο ἀγαθό εἶναι ἡ γνώση! Ἕνα ἀγαθό πολύτιμο, πού, ἀντίθετα μέ τά ἄλλα, ἐμπλουτίζεται καί ἡ ἀξία του αὐξάνει ὅταν μοιράζεται μέ τούς ἄλλους. Ἡ πρόοδος τοῦ πολιτισμοῦ σ᾿ αὐτό κυρίως στηρίζεται: στή μετάδοση τῆς γνώσης ἀπό γονεῖς σέ παιδιά, ἀπό δασκάλους σέ μαθητές, ἀπό ἄνθρωπο σέ ἄνθρωπο, ἀπό γενεά σέ γενεά.
Κάποτε, πού ὁ πληθυσμός τῆς γῆς ἦταν μικρός καί οἱ ἄνθρωποι ζοῦσαν πολλά χρόνια, ἡ προφορική παράδοση ἀρκοῦσε γιά τή μετάδοση τῆς γνώσης. Καθώς, ὅμως, ὁ πληθυσμός τῆς γῆς μεγάλωνε – μαζί καί οἱ γνώσεις καί οἱ ἐμπειρίες – ὁ κίνδυνος νά διακοπεῖ ἡ πολιτιστική συνέχεια τῆς ἀνθρωπότητας ἦταν ὁρατός. Καί τότε, τό τεχνολογικό χάρισμα τοῦ ἀνθρώπου ἦρθε νά διασώσει τίς γνώσεις ἀποτυπώνοντάς τες. Δέν ἦταν ἁπλό τό ἐγχείρημα.
Ἀπό τήν προφορική ἐπικοινωνία στή γραφή
Ἡ ὁμιλία κατά τήν προφορική ἐπικοινωνία, τόν ἔμφυτο τρόπο ἐπικοινωνίας τῶν ἀνθρώπων, εἶναι πλούσια σέ ἠχοχρώματα, διακυμάνσεις τῆς ἔντασης κ.ο.κ. Ἀκόμη καί ὅταν δέν βλέπουμε τόν ὁμιλοῦντα, μποροῦμε νά καταλάβουμε ἄν εἶναι ἄντρας ἤ γυναίκα, παιδί ἤ ἠλικιωμένος, χαρούμενος, λυπημένος, θυμωμένος κ.ο.κ. Ὅταν μάλιστα συμμετέχει καί ἡ ὅραση, ἡ ἐμπειρία μας ἐμπλουτίζεται καί μέ τή «γλώσσα τοῦ σώματος» (ἐκφράσεις προσώπου, κινήσεις χεριῶν κλπ).
Στή γραπτή ἐπικοινωνία αὐθαίρετα σύμβολα καλοῦνται νά ἀναπαραστήσουν τόν πλοῦτο τῆς προφορικῆς ἐπικοινωνίας, κάτι πού δέν εἶναι καί τόσο ἁπλό.
Στόν προφορικό λόγο ἐπικοινωνοῦμε συνδυάζοντας λέξεις. Μιά συμβολική ἀναπαράσταση τῶν λέξεων μέ τή χρήση διαφορετικοῦ συμβόλου γιά κάθε λέξη θά χρειαζόταν ἑκατοντάδες χιλιάδες διαφορετικῶν συμβόλων ἤ καί περισσότερων γιά τίς προηγμένες γλῶσσες. Μιά πιό οἰκονομική προσέγγιση θά ἦταν ἕνα ἀλφάβητο συλλαβῶν. Οἱ ἦχοι τῶν συλλαβῶν μοιάζει νά ἀποτελοῦν τά βασικά στοιχεῖα τῶν λέξεων στόν προφορικό λόγο (π.χ. κα-τά-λα-βα). Ἀκόμα κι ἕνα ἀλφάβητο συλλαβῶν, ὅμως, θά χρειαζόταν ἑκατοντάδες συμβολικά στοιχεῖα.1
Ἡ μεγάλη τομή ἦρθε μέ τήν κατανόηση ὅτι οἱ ἦχοι τῶν συλλαβῶν ἀποτελοῦν σύνθεση περιορισμένου ἀριθμοῦ ἤχων (φθόγγων). Ἡ ἑλληνική γλώσσα περιέχει πολλές ἑκατοντάδες χιλιάδες λέξεις (ἑκατομμύρια σύμφωνα μέ κάποιες ἐκτιμήσεις2). Τό ἐντυπωσιακό εἶναι ὅτι ὅλες αὐτές ἐκφέρονται μέ τόν συνδυασμό 24 μόνο βασικῶν ἤχων (φθόγγων), συμφώνων ἤ φωνηέντων. Ἡ διαπίστωση αὐτή ὁδήγησε στήν καθιέρωση τῶν συμβόλων πού ἀποτελοῦν τό ἑλληνικό ἀλφάβητο, ἀπό τό ὁποῖο προῆλθε καί τό λατινικό κ.ἄ. «Ἡ ἑλληνική ἐφεύρεση τοῦ ἀλφαβήτου», γράφει ἡ ἐγκυκλοπαίδεια Britannica3, «εἶναι τό ἀποκορύφωμα μιᾶς μακρᾶς ἱστορικῆς ἐξέλιξης […] Μέ μιά κίνηση, οἱ Ἕλληνες παρεῖχαν ἕναν πίνακα στοιχείων γλωσσικοῦ ἤχου ὄχι μόνο διαχειρίσιμου λόγῳ οἰκονομίας συμβόλων ἀλλά, γιά πρώτη φορά στήν Ἱστορία, καί ἀκριβῆ […] Τό ἀλφάβητο ἐφευρέθηκε μόνο μία φορά (ἀπό τούς Ἕλληνες), ἄν καί ἔχει δανειστεῖ στοιχεῖα ἀπό πολλούς πολιτισμούς».
Ἡ ἀνάπτυξη τῆς ἀλφαβητικῆς γραφῆς ἀποδείχθηκε μία ἀπό τίς σημαντικότερες ἐφευρέσεις τοῦ ἀνθρώπου, καί τά γραπτά κείμενα ἀποτελοῦν ἀνεκτίμητο θησαυρό τῆς ἀνθρωπότητος. Εἶναι ὁ διαχρονικός σύνδεσμος μεταξύ γενεῶν πού δέν συναντήθηκαν. Εἶναι τό μέσον διά τοῦ ὁποίου διασώθηκαν τά ἱστορικά γεγονότα καί ἡ σοφία ἐκλεκτῶν ἐκπροσώπων τῆς ἀνθρωπότητος, καί προπαντός τά πιό σημαντικά λόγια πού ἀκούστηκαν ποτέ πάνω στή γῆ, οἱ λόγοι τοῦ Λόγου4.
Ἀπό τίς εἰκονογραφικές ἀπεικονίσεις μέχρι τά ἱερογλυφικά, μέχρι τή σφηνοειδῆ γραφή καί τέλος τήν ἀλφαβητική γραφή μεσολάβησε μακρά χρονική περίοδος. Παράλληλα ἐξελίχθηκαν τά μέσα καί οἱ μέθοδοι ἀποτύπωσης: ἀπό τό σκάλισμα στόν πηλό ἤ στά διάφορα πετρώματα, στή γραφή μέ μελάνι σέ πάπυρο (ἐπεξεργασμένα φύλλα φυτοῦ), στήν περγαμηνή (ἐπεξεργασμένο δέρμα ζώου), στό χαρτί.
Ἡ παραγωγή ἀντιγράφων, ὅμως, ἦταν ἀργή καί δαπανηρή ἐργασία καί λίγοι εἶχαν πρόσβαση στόν γραπτό λόγο. Τό ἑπόμενο μεγάλο βῆμα στήν καταγραφή τῆς γνώσης εἶχε στόχο τή μηχανοποίηση τῆς ἐκτύπωσης.
Ὁ Γουτεμβέργιος
Ὁ Ἰωάννης Γουτεμβέργιος (1395-1468), γεννημένος στό Μάιντς τῆς Γερμανίας, εἶχε ἐκπαιδευτεῖ στή χρυσοχοΐα προτοῦ ἀρχίσει νά πειραματίζεται μέ τή μηχανική ἐκτύπωση χρησιμοποιώντας κινητά στοιχεῖα. Πρώιμες μορφές κινητῶν γραμμάτων εἶχαν ἤδη ἐφευρεθεῖ στήν Κίνα τή δεκαετία τοῦ 1040 καί στήν Κορέα – δέν ἦταν, ὅμως, πρακτικές. Ὁ Γουτεμβέργιος ἀνάπτυξε γύρω στά 1440 ἕνα σύστημα μαζικῆς παραγωγῆς ἀνθεκτικῶν, τυποποιημένων μεταλλικῶν γραμμάτων τοῦ ἀλφαβήτου καί μηχανική πρέσα γιά τήν ἐφαρμογή ὁμοιόμορφης πίεσης κατά τή μεταφορά μελανιοῦ ἀπό τά μεταλλικά στοιχεῖα στό χαρτί. Τό ἀριστούργημα τοῦ Γουτεμβέργιου, καί τό πρῶτο βιβλίο πού τυπώθηκε μέ τή μέθοδό του, εἶναι ἡ Βίβλος, ἡ ὁποία ὁλοκληρώθηκε γύρω στό 1455.
Ἡ τυπογραφική μέθοδος τοῦ Γουτεμβέργιου θεωρεῖται ἀπό πολλούς ὡς ἡ πιό σημαντική ἐφεύρεση τῆς δεύτερης μετά Χριστόν χιλιετίας. Ἔκανε τή γνώση προσιτή σέ εὐρύτατες κοινωνικές ὁμάδες καί ἐγκαινίασε τή νεότερη ἐποχή τῆς ἀνθρώπινης πολιτιστικῆς ἱστορίας. Συγχρόνως, ἔδωσε τεράστια ὤθηση στίς ἐπιστῆμες καί τή βιομηχανική ἐπανάσταση. Περισσότερα βιβλία τυπώθηκαν σέ σύντομο χρονικό διάστημα μέ τή νέα αὐτή τεχνολογία ἀπ᾿ ὅσα εἶχαν παραχθεῖ τά προηγούμενα χίλια χρόνια. Ὁ δέ ρυθμός παραγωγῆς βιβλίων αὐξήθηκε τόσο, πού γύρω στά μέσα τοῦ εἰκοστοῦ αἰώνα οἱ δημόσιες βιβλιοθῆκες εἶχαν ἀρχίσει νά ἀσφυκτιοῦν ἀπό τόν τεράστιο ὄγκο τῶν βιβλίων πού καλοῦνταν νά φιλοξενήσουν.
Ἡ διέξοδος ἦρθε ἀπό μία παράδοξη νέα τεχνολογία.
Ἡ ψηφιοποίηση τῆς γνώσης
Ἄν ἡ τυπογραφία μηχανοποίησε τή γραφή, ἡ νέα τεχνολογία, πού ὀνομάστηκε ψηφιακή τεχνολογία, μηχανοποίησε τά πάντα – ἤ, σχεδόν τά πάντα:
Ἀνέπτυξε ἕνα νέο ἀλφάβητο, κατάλληλο γιά μηχανήματα, μέ δύο μόνο σύμβολα, τό 0 καί τό 1. Οἱ συνδυασμοί 8 τέτοιων συμβόλων ἀναπαριστοῦν τά γράμματα τῆς παραδοσιακῆς ἀλφαβήτου.
Τό μέσο ἐγγραφῆς δέν ἔχει καμία σχέση μέ τό χαρτί. Εἶναι ἀλληλουχία τεράστιου ἀριθμοῦ μικροσκοπικῶν ἠλεκτρονικῶν στοιχείων πού ὀνομάζονται τρανζίστορ. Ἡ ἐγγραφή τῆς πληροφορίας δέν γίνεται πλέον μέ μελάνι ἀλλά μέ ἠλεκτρικό φορτίο (ἠλεκτρόνια). Ἕνα φορτισμένο τρανζίστορ ἀντιπροσωπεύει τό «1», ἕνα ἀφόρτιστο τό «0». Μία μνήμη ssd 1.000 Gb (σάν κι αὐτές πού ἔχουμε στούς φορητούς ὑπολογιστές) περιέχει 3 τρισεκατομμύρια τρανζίστορ. Ἡ δημόσια βιβλιοθήκη τῆς Νέας Ὑόρκης μέ κάπου 50 ἑκατομμύρια βιβλία χωράει σέ ἕναν μικρό ἀριθμό τέτοιων στοιχείων μνήμης ὑψηλῆς χωρητικότητας, τά ὁποῖα θά καταλάμβαναν ἕνα μικρό ράφι καί θά συνδέονταν μέ ἕναν μόνο ὑπολογιστή.
Τό διαδίκτυο δημιούργησε μία παγκόσμια βιβλιοθήκη γνώσεων, καί οἱ βιβλιοθηκάριοι ἀντικαταστάθηκαν μέ «μηχανές ἀναζήτησης», καθώς ὁ ὄγκος τῆς γνώσης πού ἔχει συγκεντρωθεῖ θά ἦταν ἀδύνατον νά προσεγγισθεῖ μέ τά παραδοσιακά μέσα.
Προεκπαιδευμένα μεγάλα μοντέλα γλώσσας (LLM), ὅπως τό ChatGPT, μοιάζει νά λύνουν ἕνα ἄλλο πρόβλημα. Ἀκόμη καί νά βρεῖ κανείς ὅλη τή σχετική βιβλιογραφία γιά ἕνα θέμα, ὁ ὄγκος τῶν πηγῶν εἶναι τόσο μεγάλος πού πολλές φορές εἶναι ἐξαιρετικά δύσκολο νά δημιουργήσει κανείς ἀντικειμενική πληροφόρηση.
Παράλληλα, ἡ δημιουργία νέων κειμένων σέ συνδυασμό κάποτε μέ ὀπτικο-ἀκουστικό ὑλικό διευκολύνεται ἀφάνταστα μέ τή βοήθεια πανίσχυρων ἐπεξεργαστῶν κειμένου.
Κι ἐνῶ ὅλα αὐτά γίνονται ταχύτατα μέ πολύπλοκα ἠλεκτρονικά κυκλώματα, ὁ χρήστης ἔχει τήν ἄνεση νά ἀπολαμβάνει τό κείμενο σέ ὀθόνη ἤ νά ἐκτυπώνει ἀντίγραφα μέ προσωπικούς ἐκτυπωτές μέ τά γνωστά σύμβολα τῆς ἀλφαβήτου. Ναί, τό ἀλφάβητο συνεχίζει νά ἀποτελεῖ τή μόνη μέθοδο ἀνάγνωσης ἐδῶ καί τρεῖς χιλιάδες χρόνια. Τόσο σπουδαία ἐφεύρεση ὑπῆρξε ἡ ἐπινόηση τοῦ ἀλφαβήτου.
***
Τί ἐκπληκτική πρόοδος, τί ἐντυπωσιακή συμβολή τῆς τεχνολογίας στήν ἀποθήκευση καί πρόσβαση στή γνώση, αὐτοῦ τοῦ θεμελιώδους στοιχείου τοῦ πολιτισμοῦ! Ποῦ, ὅμως, θά φυλάσσεται ἡ γνώση στό μέλλον; Σέ μεγάλους ὑπολογιστές; Καί τούς μεγάλους ὑπολογιστές καί τήν πρόσβαση σ᾿ αὐτούς μέσῳ διαδικτύου ποιός θά τά ἐλέγχει; Οἱ μεγάλες ἑταιρεῖες;
Κάθε τεχνολογική ἐξέλιξη στό παρελθόν συνοδεύτηκε ἀπό ἐπιφυλάξεις. Αὐτή ἐδῶ ἡ νέα τεχνολογία, ὅμως, ἡ ὁποία ἐξελίσσεται μέ ἀνεξέλεγκτη ταχύτητα, προκαλεῖ ἀρκετούς προβληματισμούς, ὅπως θά δοῦμε καί σέ ἄλλα σημειώματα.
τοῦ Βασιλείου Πετρουλέα,
Δρ. Φυσικοῦ, τ. δ/ντῆ ἐρευνῶν Ε.ΚΕ.Φ.Ε. «Δημόκριτος»
————————
1. «Τό ἀλφάβητο», https://diadromesgr.blogspot.com/2010/03/1.html
2. «Ἑπτά ἑκατομμύρια μοναδικές ἑλληνικές λέξεις», Ἡ Καθημερινή, 28/09/18
3. https://www.britannica.com/topic/writing
4. Δέν καταργήθηκε βεβαίως ἡ προφορική παράδοση, ἡ ὁποία μεταφέρει κυρίως τό ἦθος τοῦ πολιτισμοῦ.