Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ἡ μεγάλη γιορτή τοῦ Ἁϊ-Δημήτρη

Η Δράση μας · Τεύχος Οκτωβρίου 2025

Ὀκτώβριος (ἤ Σπάρτης), μήνας τοῦ ὀργώματος καί τῆς σπορᾶς. Τόν λένε καί «Ἁγιοδημήτρη» ἤ «Ἁγιοδημητριάτη», ἀπό τή μεγάλη ἑορτή τοῦ ἁγίου Δημητρίου στό τέλος του. Ἀπό τήν ἡμέρα αὐτή ἀρχίζει ἡ χειμερινή περίοδος. Βέβαια τά χιόνια καί οἱ πάγοι εἶναι ἀκόμη μακριά. Μεσολαβεῖ τό μικρό καλοκαιράκι. Ὁ ἥλιος, ἀκόμα λαμπρός, χρυσώνει τά «ἁγιοδημητριάτικα» λουλούδια, τά χρυσάνθεμα. Ἀλλά ἀπό τήν ἡμέρα τῆς γιορτῆς τοῦ ἁγίου Δημητρίου ὅλα προμηνύουν τό πλησίασμα τοῦ χειμώνα, καί ὁ λαός μας ἔπρεπε νά προνοήσει γιά τήν προμήθεια τῶν χειμερινῶν ἐφοδίων.

«Ἀπό παλιά πρακτική παράδοση», μᾶς διασώζει ὁ Δ. Λουκᾶτος, «οἱ γεωργικές, κτηνοτροφικές μισθώσεις καί συμφωνίες ἄρχιζαν ἤ λύνονταν τήν ἡμέρα τῆς ἑορτῆς τοῦ ἁγίου Δημητρίου. Οἱ κτηνοτρόφοι νοίκιαζαν τότε τά λιβάδια τῶν χειμαδιῶν, ὅπως τοῦ Ἅι-Γιωργιοῦ εἶχαν νοικιάσει θερινές βοσκές. Καί μαζί μέ τίς συμφωνίες αὐτές (γραπτές ἤ ἄγραφες, τοῦ παλιοῦ ἔντιμου λόγου) κατέβαιναν ἀπό τά ὀρεινά στά χειμαδιά τους.
Ἀκόμα καί οἱ νοικοκυρές ἄλλαζαν τό νοικοκυριό τῶν σπιτιῶν τους. Ὅταν ξημέρωνε τοῦ ἁγίου Δημητρίου, ἅπλωναν τά χράμια, ἔβγαζαν τά παπλώματα, κρεμοῦσαν τίς βαριές κουρτίνες. Πρωτοφοροῦσαν ἀνήμερα στήν ἐκκλησιά τά “χειμωνιάτικα” ροῦχα τους, μεγάλοι καί μικροί.
Τοῦ ἁγίου Δημητρίου συνήθως ἀνοίγονταν (ἤ πρωτοδοκιμάζονταν) τά νέα κρασιά. Σ᾿ ὅλους σχεδόν τούς πρώιμους οἰνοπαραγωγικούς τόπους (νοτιότερους καί παράλιους) καλοῦσαν στά σπίτια τόν ἱερέα (μετά τή λειτουργία) ν᾿ ἁγιάσει τά βαρέλια, ρίχνοντας μέσα στό κρασί τους ἁγιασμό, ἀπό τήν ἀπάνω τάπα. Θ᾿ ἄνοιγε ἔπειτα ἐκεῖνος (ἤ ὁ νοικοκύρης) τόν πεῖρο καί θά πρωτοέπινε (ὁ ἱερέας) ἀπό τό νιό κρασί, εὐχόμενος “καλόπιοτο”, “κι ἀπό χρόνου”. Γινόταν ἔτσι κι ἐκτιμητής τοῦ πρώτου κρασιοῦ ὁ ἱερέας καί ἔλεγε τήν καλή γνώμη του (“Μωρέ, νάμα εἶναι!”), πού ἦταν πάντα εὐπρόσδεκτη καί σεβαστή.
Στά πελοποννησιακά χωριά ἔπαιρνε ὁ νοικοκύρης ἕνα μπουκάλι ἀπό τό νέο κρασί καί τό πήγαινε στήν ἐκκλησιά (ἡμέρα τοῦ ἁγίου Δημητρίου) νά λειτουργηθεῖ. Γυρίζοντας θά ἔριχνε σ᾿ ὅλα τά βαρέλια ἀπό τ᾿ ἁγιασμένο αὐτό πρωτόκρασο καί θά τά σφράγιζε ἀπό πάνω, νά μένουν εὐλογημένα.
Τό πλησίασμα τῆς γιορτῆς τοῦ ἁγίου Δημητρίου ἔδινε πάντα χαρά στίς παλιές οἰκογένειες, γιατί ὅλοι οἱ ταξιδεμένοι της (βοσκοί, ἐργάτες, ἔμποροι, ναυτικοί) θά γύριζαν γιά νά περάσουν τόν χειμώνα.
Ἡ παλαιά παράδοση τῶν “Δημητρίων” τῆς Θεσσαλονίκης, πού εἶχε στηριχτεῖ καί στίς ἀνάγκες τῶν γεωργικῶν καί κτηνοτροφικῶν πληθυσμῶν τῆς Βαλκανικῆς ν᾿ ἀνανεώνουν τό τεχνικό ὑλικό καί τίς χειμερινές τους προμήθειες, συνεχίζεται σήμερα στήν Ἑλλάδα, ὄχι μόνο μέ τή Διεθνῆ Ἔκθεση, ἀλλά καί μέ τίς τοπικές ἐμποροπανηγύρεις μικρότερων περιοχῶν, πού πρωτοστήθηκαν κάποτε γύρω ἀπό ξωκκλήσια τοῦ Ἅι-Δημήτρη καί ὕστερα μεγαλώνοντας ἔκαναν μεγάλες καί τίς ἀντίστοιχες ἐκκλησιές.
Τήν ἡμέρα αὐτή γιόρταζαν καί οἱ Συντεχνίες, ἐπισφραγίζοντας τήν καλοκαιρινή ἐργασία καί τά κέρδη τους. Τή γιόρταζαν ἰδιαίτερα οἱ χτίστες σπιτιῶν καί ἐκκλησιῶν, οἱ ἐργολάβοι καί οἱ οἰκοδόμοι, μέ τούς βοηθητικούς κλάδους τους: ἀσβεστάδες, σοβατζῆδες, ξυλουργούς, κεραμιδάδες, ἐπιπλοποιούς, σιδεράδες, κλειδαράδες… ἤ τήν πρωτογιόρταζαν ὅσοι θά ἄρχιζαν τήν καλή χειμωνιάτικη ἐμπορική δράση τους: μπακάληδες, δερματέμποροι, παπουτσῆδες, ὑφασματέμποροι, ταβερνιάρηδες.
Εἶχε μιά ζεστασιά κοινωνικῆς συγκέντρωσης, αὐτοσυγκέντρωσης καί ἀνθρώπινης εἰρηνικῆς ἐπαφῆς αὐτή ἡ γιορτή τοῦ ἁγίου Δημητρίου, σέ σχέση μέ τήν ἐκρηκτική ἀνοιξιάτικη γιορτή τοῦ Ἁι-Γιώργη, πού σκόρπιζε στό ὕπαιθρο τούς ἀνθρώπους, μετακινοῦσε τίς οἰκογένειες καί συχνότατα ἄνοιγε τούς πολέμους».
Γιά τόν λαό μας, ὅπως γλαφυρά σημειώνει ὁ Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «ὁ τροπαιοφόρος Μεγαλομάρτυς, μαζί μέ τόν ὁμόψυχον καί ἐφάμιλλόν του, τόν μυροβλήτην τῆς Θεσσαλονίκης Δημήτριον, ἴστανται φρουροί εἰς τά πρόθυρα ὁ μέν τοῦ θέρους ὁ δέ τοῦ χειμῶνος, σημειοῦντες διά τῆς ἐπιτολῆς των, ὡς ἄλλοι ἀστέρες σελασφόροι, τήν περίοδον τῶν ὀρεινῶν καί πεδινῶν νομῶν καί καταυλισμῶν διά τούς ποιμένας».
Θαυμαστοί καί ἰσορροπημένοι ρυθμοί ζωῆς, ὅταν οἱ ἄνθρωποι πορεύονται μέ τή βιωματική ἐμπειρία τῶν αἰώνων καί ἀναθέτουν τή ζωή καί τόν μόχθο τους στήν προστασία καί τή σκέπη τῶν ἁγίων!


π.


Πηγές:
• Δ. Λουκάτου, Τά φθινοπωρινά, ἐκδ. Φιλιππότη, Β΄ ἔκδοση, Ἀθήνα, 1995.
• Γ. Α. Μέγα, Ἑλληνικές γιορτές καί ἔθιμα τῆς λαϊκῆς λατρείας, ἐκδ. Ἑστία, Ἀθήνα, 2001.