Καταφθάνει, γιὰ ἄλλη μία χρονιά, ἡ μεγάλη ἑορτὴ τῶν Διδασκάλων τῆς Οἰκουμένης, τῶν ποταμῶν τῆς Σοφίας, τῶν ἁγίων Τριῶν Ἱεραρχῶν. Ὁ Μέγας Βασίλειος, ὁ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος καὶ ὁ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, τρεῖς μορφὲς ποὺ ἔλαμψαν στὸν κόσμο πρὶν ἀπὸ 1.600 χρόνια, καὶ ὅμως ἡ λάμψη τους συνεχίζει νὰ σκορπίζει ἀμείωτο τὸ φῶς της στὴν οἰκουμένη. Μελετώντας τὸν βίο καὶ τὸ ἔργο τοῦ καθενὸς ἀπὸ τοὺς Τρεῖς αὐτοὺς φωστῆρες τῆς Ἐκκλησίας μας, τοὺς θαυμάζουμε ὡς διδασκάλους, ὡς ἐμπνευσμένους ἱεράρχες, ὡς πανεπιστήμονες, ὡς διάνοιες ξεχωριστὲς γιὰ τὴν ἐποχή τους, ὡς αὐστηροὺς ἀσκητές. Τοὺς θαυμάζουμε γιὰ τὴν ἀπόλυτη ἀφοσίωσή τους στὸν Θεὸ καὶ τὴν πολὺ μεγάλη ἀγάπη τους γιὰ τὸν ἄνθρωπο. Ὅμως ἡ ζωὴ καὶ τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν περιέχει ἕνα ἀκόμη χαρακτηριστικό. Εἶναι ζωὴ γεμάτη μὲ δοκιμασίες. Ἡ ζωὴ τοῦ καθενὸς ἀπὸ τοὺς Τρεῖς Ἱεράρχες εἶναι μιὰ ἐπιβεβαίωση τοῦ ἁγιογραφικοῦ χωρίου ποὺ διαβάζουμε στὸν Ἑσπερινὸ τῆς ἑορτῆς τους: «ὡς χρυσὸν ἐν χωνευτηρίῳ ἐδοκίμασεν αὐτούς»· σὰν τὸ χρυσάφι μέσα στὸ χωνευτήρι, ἔτσι ὁ Κύριος πέρασε μέσα ἀπὸ τὸ καμίνι τῶν θλίψεων τοὺς Ἁγίους καὶ τοὺς δοκίμασε καὶ τοὺς ἐξάγνισε.
Ἀτόφιο, καθαρὸ χρυσάφι ἀποδείχθηκαν οἱ Τρεῖς Ἱεράρχες. Καὶ αὐτὸ δὲν τὸ φανέρωσαν μὲ τὰ λόγια καὶ μὲ θεωρητικὲς μόνο διδασκαλίες, ἀλλὰ μὲ τὴν ἴδια τὴ στάση τους στὶς πολὺ δύσκολες συνθῆκες, τὶς ὁποῖες ἐπέτρεψε ὁ Κύριος γιὰ τοὺς ἴδιους καὶ γιὰ τὴν Ἐκκλησία.
Πρῶτα ὁ Μέγας Βασίλειος, ὁ ἀσκητικὸς Ἐπίσκοπος τῆς Καισάρειας. Εἶχε ἀσθενικὴ σωματικὴ κράση, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ βρίσκεται συχνὰ στὸ κρεβάτι τοῦ πόνου. Σὲ περιόδους δύσκολες, ὅπου ὅλη ἡ Ἐκκλησία κρεμόταν ἀπὸ τὰ χείλη του γιὰ νὰ μάθει τὸ ὀρθὸ δόγμα, ἐνῶ πλῆθος ἀρχιερέων ὑποτάσσονταν στὶς κακοδοξίες τοῦ αὐτοκράτορα, ὁ Μέγας Βασίλειος μέσα σὲ πυρετοὺς καὶ πόνους κρατοῦσε τὴν Ὀρθοδοξία. Προδόθηκε ἀπὸ φίλους. Συκοφαντήθηκε ἀπὸ σημαίνοντα ἐκκλησιαστικὰ πρόσωπα. Ἀπειλήθηκε μὲ τὶς χειρότερες τιμωρίες ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν αὐτοκράτορα! Ὁποιοσδήποτε στὴ θέση του θὰ εἶχε λυγίσει, θὰ εἶχε παραδοθεῖ, θὰ εἶχε τουλάχιστον γογγύσει, θὰ εἶχε πιθανῶς ἐκφράσει ἀπελπισία καὶ διαμαρτυρίες πρὸς τὸν Θεό. Ὄχι ὅμως ὁ Μέγας Βασίλειος. Ὁ ἀκλόνητος ἱεράρχης οὐδέποτε διαμαρτυρήθηκε, οὐδέποτε προσπάθησε νὰ ἀποφύγει τὶς θλίψεις. Μὲ ἀπαράμιλλη πίστη, παραδομένος στὸ θεῖο θέλημα, διῆλθε τὸ καμίνι τῶν δοκιμασιῶν καὶ φανέρωσε τὸν «χρυσὸ» ποὺ εἶχε μέσα του.
Πλάι του ὁ ἐπιστήθιος φίλος του, ὁ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος· προικισμένος ἀπὸ τὸν Θεὸ μὲ φύση ποιητικὴ καὶ μὲ λαμπρὸ θεολογικὸ νοῦ. Εἶχε κι αὐτὸς ὑγεία εὔθραυστη καὶ ἄσθμα ποὺ τὸν βασάνιζε μέχρι τὸ τέλος τῆς ζωῆς του. Κάποτε ὅμως ὁ Θεός, γιὰ νὰ καταδείξει τὴν ἀρετή του, ἐπέτρεψε τὸ πραγματικὸ καμίνι. Φθάνοντας στὴν Κωνσταντινούπολη γιὰ νὰ ἀναλάβει τὰ ἡνία τῆς Ἐκκλησίας, ποὺ εἶχε πέσει στὰ χέρια τῶν αἱρετικῶν, ὁ Ἅγιος ἀποδοκιμάσθηκε μὲ κατακραυγὲς καὶ κατάρες ἀπὸ τὸν αἱρετικὸ ὄχλο· καὶ ὕστερα ὑπέμεινε ἐπιθέσεις, λιθοβολισμὸ μέσα στὸν ναὸ τὴ νύχτα τοῦ Μεγάλου Σαββάτου, προδοσίες, ἀπόπειρα δολοφονίας στὸ σπίτι του… Ἀντὶ ὅμως οἱ θλίψεις νὰ τὸν ὁδηγήσουν στὸ νὰ ὑποχωρήσει, γιγάντωσαν τὸ φρόνημά του. Ὅλοι οἱ ναοὶ τῆς Πόλεως ποὺ εἶχαν περιέλθει στὰ χέρια τῶν αἱρετικῶν, μέσα σ’ ἕνα μόλις χρόνο γύρισαν στοὺς Ὀρθόδοξους! Καὶ ὅταν ἀργότερα ἡ Ἐκκλησία θριάμβευσε, ὁ ἴδιος πάλι συκοφαντήθηκε καὶ παραιτήθηκε, γιὰ νὰ μὴν ἀρχίσουν νέες διαμάχες. Δὲν προσπάθησε ποτὲ νὰ ἐκδικηθεῖ ὅσους τοῦ ἔκαναν κακό, κι ἂς εἶχε πλέον τὴ δύναμη νὰ τὸ κάνει. Σὲ ὅλα καταφυγή του ὁ Θεός! Μόνη του σκέψη, μόνη του ἀναφορὰ ὁ Κύριος! Διῆλθε κι αὐτὸς τὸ καμίνι τῶν θλίψεων ἀλώβητος, καθαρό, ἀτόφιο χρυσάφι.
Τέλος ὁ μεγαλομάρτυρας, ὅπως ἔχει πολὺ ἐπιτυχημένα χαρακτηρισθεῖ, ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, ἄνθρωπος καὶ αὐτὸς μὲ ἀσθενικὸ καὶ ταλαιπωρημένο ἀσκητικὸ σῶμα, ἀλλὰ μὲ λαμπρὸ καὶ ἄτρομο φρόνημα, ὑπέμεινε στὴ ζωή του τὰ πάνδεινα γιὰ τὴν Ἀλήθεια. Δὲν εἶχε τόσο νὰ ἀντιμετωπίσει αἱρετικοὺς στὸ δόγμα, ὅσο εἶχε νὰ παλέψει μὲ ἐχθροὺς ποὺ βγῆκαν μέσα ἀπὸ τὰ σπλάχνα τῆς Ἐκκλησίας, ποὺ τὸν συκοφάντησαν καὶ τὸν καθαίρεσαν. Τελικὰ ἐξορίσθηκε ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Ἀρκάδιο. Ὑπέστη δύο ἀπόπειρες δολοφονίας, δύο ἐξορίες, κακοποιήθηκε ἀπὸ τοὺς στρατιῶτες, ὁδηγήθηκε δὲ στὸν θάνατο ἀπὸ τὴν ἐξάντληση καὶ τὶς κακουχίες τῆς ὁδοιπορίας ἐκατοντάδων χιλιομέτρων ὡς τὰ βάθη τῆς Ἀρμενίας. Δὲν βρῆκε ποτὲ τὴ δικαίωση στὴ ζωή του. Καὶ ὅλα αὐτὰ γιὰ τὴν προσήλωσή του στὴν Ἀλήθεια! Ἡ ἀντίδρασή του; «Δόξα τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκεν»! Δοξολογία πρὸς τὸν Θεὸ γιὰ ὅλα. Στὴν ἐξορία του, ἀντὶ νὰ στηρίζουν οἱ φίλοι του τὸν ἴδιο, ἐκεῖνος ἔστελνε ἐπιστολὲς γιὰ νὰ τοὺς στηρίξει! Κι αὐτός, ὅπως καὶ οἱ ἄλλοι δύο ἱεράρχες, δοκιμάσθηκε «ὡς χρυσὸς ἐν χωνευτηρίῳ» καὶ ἀποδείχθηκαν καὶ οἱ Τρεῖς ἄξιοι δοῦλοι τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Δίνουν ἔτσι καὶ στὸν καθέναν ἀπὸ ἐμᾶς τὸ μήνυμα: Στὴν ὥρα τῆς θλίψεως νὰ βλέπουμε παρόντα τὸν Κύριο, ὁ Ὁποῖος μᾶς δοκιμάζει ἂν εἴμαστε καθαρὸ χρυσάφι ἢ νόθο, ψεύτικο μετάλλευμα. Νὰ ἀντιλαμβανόμαστε ἀκόμη τὶς κάθε εἴδους θλίψεις ὡς ἕνα ἀκόμη βῆμα γιὰ μεγαλύτερο πλησίασμα πρὸς τὸν Θεό!