Τί ὑπέροχο ἀγαθό πού εἶναι ἡ γνώση καί τί ἰσχυρή ἔφεση καί ἱκανότητα ἔχουμε νά μαθαίνουμε, νά ἀποκτοῦμε γνώσεις· ἀλλά καί τί ἔντονη ἐπίδραση ἀσκοῦν αὐτές στή ζωή μας καί σέ ὅλη τήν κοινωνία! Προκαλεῖ δέ ἐντύπωση ὅτι ὅσο περισσότερες γνώσεις ἀποκτοῦμε, τόσο περισσότερο ἀντιλαμβανόμαστε ὅτι οἱ γνώσεις μας εἶναι περιορισμένες· καί ὅσο περισσότερο ἐμβαθύνουμε στή φύση τῶν πραγμάτων καί στίς φιλοσοφικές ἔννοιες, τόσο ἀντιλαμβανόμαστε ὅτι κάτω ἀπό τήν ἐπιφανιακή κατανόηση κρύβεται ἀπύθμενο βάθος.
Ὅλα αὐτά δείχνουν ὅτι εἴμαστε λογικά δημιουργήματα ἑνός Θεοῦ πού δημιούργησε τά πάντα μέ ἀσύλληπτη σοφία.
***
Μιλήσαμε σέ δύο προηγούμενα σημειώματα γιά τό πῶς «ἡ πρόοδος τῆς τεχνολογίας ἐπηρέασε τή μετάδοση, ἀποθήκευση καί πρόσβαση στή γνώση, δέν μιλήσαμε ὅμως γιά τήν ἴδια τή γνώση καί τήν ἀξία της.
Οἱ βασικές γνώσεις
Γεννιόμαστε μέ πολύ ἰσχυρή προδιάθεση γιά γνώση. Ἀπό τήν πρώτη κιόλας στιγμή μαθαίνουμε νά ἀναγνωρίζουμε τή μητέρα, ἀργότερα τόν πατέρα, τά ἀδέλφια μας, τή γιαγιά, τόν παππού. Σταδιακά ἀναπτύσσουμε τήν ἱκανότητα νά ἐπικοινωνοῦμε μέ τήν ὁμιλία1, μαθαίνουμε νά περπατᾶμε καί ἕνα σωρό ἄλλα πράγματα. Μόλις ἔλθει ὁ καιρός νά πᾶμε σχολεῖο, εἴμαστε ἤδη «μικροί σοφοί»2.
Τό πόσο πολλές εἶναι οἱ γνώσεις πού ἀποκτοῦμε ἀβίαστα ἀπό τή νηπιακή μας ἡλικία, αὐτό πού κάποιοι ἀποκαλοῦν κοινή λογική, τό συνειδητοποιοῦν οἱ τεχνικοί πού ἐκπαιδεύουν τά ρομπότ. Παλαιότερα, ἰδιωτική ἑταιρεία (Cycorp) εἶχε συντάξει ἀρχεῖο βασικῶν γνώσεων, τό ὁποῖο περιεῖχε 239.000 ἔννοιες καί 2.093.000 γεγονότα μέ ἑκατομμύρια συσχετισμῶν μεταξύ τους βασιζόμενους σέ ἐξαιρετικά πολύπλοκους κανόνες. Παρά τόν μεγάλο ἀριθμό δεδομένων ἡ βάση ἦταν ἀνεπαρκής γιά νά διδάξει στά μηχανήματα τήν κοινή λογική, αὐτά πού γνωρίζει ἕνα νήπιο3.
Ὑπάρχει καί κάτι οὐσιαστικότερο: Ἡ μάθηση γιά τόν ἄνθρωπο εἶναι βιωματική. Γνωρίζουμε τί εἶναι φῶς ἐπειδή τό εἴδαμε, τί εἶναι μελωδία ἐπειδή τήν ἀκούσαμε, τί εἶναι νερό ἐπειδή δροσιστήκαμε μέ αὐτό, τί εἶναι ἄρωμα ἐπειδή τό ὀσφρανθήκαμε, …, τί εἶναι ἀγάπη, χαρά, πόνος, λύπη κ.ο.κ. ἐπειδή τά βιώσαμε. Ἡ δέ μνήμη τοῦ ἀνθρώπου συγκρατεῖ ὄχι μόνο γνώσεις ἀλλά καί βιώματα.
Ἡ ἐκπαίδευση
Καί μετά τίς βασικές γνώσεις ἀκολουθεῖ ἡ συστηματική ἐκπαίδευση, ἡ ὁποία καλεῖται νά διαμορφώσει ἀνθρώπους χρήσιμους γιά τήν κοινωνία. Καί εἶναι ἐντυπωσιακό τό πῶς ἐμπειρίες καί γνώσεις τῆς ἀνθρωπότητας, οἱ ὁποῖες διαμορφώθηκαν κατά τή διάρκεια χιλιετηρίδων, συμπυκνώνονται σέ περιορισμένο ἀριθμό συγγραμμάτων καί σέ λιγότερο ἀπό εἴκοσι χρόνια σπουδῶν ὁ νέος ἄνθρωπος εἶναι ἔτοιμος νά ἀσκήσει ἀνταγωνιστικά ἕνα ἐπάγγελμα. Τό τίμημα βεβαίως τῆς αὔξησης τῆς γνώσης εἶναι ὁ συνεχής πολλαπλασιασμός τῶν εἰδικοτήτων.
Οἱ γνώσεις μας ἀποτελοῦν θεμελιῶδες προσόν γιά τήν κοινωνική μας ἔνταξη, καί αὐτός πού ἔχει πολλές γνώσεις ἑλκύει τόν γενικό θαυμασμό, θεωρεῖται σοφός.
Ὅταν οἱ γνώσεις μᾶς ἐγκαταλείπουν
Συλλέγουμε κατά τή διάρκεια τῆς ζωῆς μας γνώσεις μέ κόπο καί ἐπιμέλεια («γηράσκω ἀεί διδασκόμενος») καί ἔρχεται κάποια στιγμή πού οἱ διανοητικές μας δυνάμεις ἐξασθενοῦν καί οἱ γνώσεις μᾶς ἐγκαταλείπουν ἤ χάνουμε τή δυνατότητα ἀνάκλησής τους.
Ἀκόμη καί ἐάν ἀνήκουμε στούς λίγους πού διατηροῦν ἀκμαῖες τίς διανοητικές τους δυνάμεις μέχρι τέλους, οἱ γνώσεις θά μᾶς ἐγκαταλείψουν ὁριστικά ὅταν ἀναχωρήσουμε ἀπό τήν πρόσκαιρη αὐτή ζωή: «… εἴτε γνῶσις, καταργηθήσεται. ἐκ μέρους δέ γινώσκομεν…· ὅταν δὲ ἔλθῃ τὸ τέλειον, τότε τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται» (Α΄ Κορ. ιγ΄ 8-10). Δηλαδή, ἡ γνώση πού ὑπάρχει θά καταργηθεῖ. Διότι τώρα οἱ γνώσεις μας εἶναι περιορισμένες καί ἀτελεῖς. Ὅταν στή μέλλουσα ζωή ἔλθει τό τέλειο, τό μερικό καί ἀτελές θά καταργηθεῖ, μᾶς λέει ὁ ἀπόστολος Παῦλος.
Καί τί μένει;
Δέν μένει τίποτε λοιπόν ἀπό τίς γνώσεις πού συσσωρεύσαμε μέ κόπο καί θυσίες ὅλα τά χρόνια τῆς ζωῆς μας;
Οἱ γνώσεις πού ἀποκτήσαμε στή ζωή αὐτή θά μείνουν ἐδῶ· ἴσως εἶναι χρήσιμες σέ ἄλλους· ἴσως, ἄν εἶναι ἀξιόλογες, νά ἀποτυπωθοῦν σέ βιβλία γιά τίς μελλοντικές γενεές.
Σέ μᾶς θά μείνει ἡ μόρφωση τοῦ χαρακτήρα («μόρφωση εἶναι αὐτό πού μένει ὅταν ξεχάσουμε αὐτά πού μάθαμε»), ἡ καλλιέργεια τῆς ἀθάνατης ψυχῆς μας, οἱ καρποί ἀπό τή διαχείριση τῆς γνώσης. Διότι αὐτό τό ὑπέροχο τάλαντο, οἱ γνώσεις πού ἀποκτοῦμε, ἔχουν τήν ἱκανότητα νά ἐπηρεάζουν ἄμεσα τήν προσωπικότητά μας, ἀλλά καί νά βοηθοῦν ἤ νά βλάπτουν τούς ἄλλους ἀκόμη καί μετά τήν ἀναχώρησή μας ἀπό τή ζωή αὐτή.
***
Ἡ ἔφεση καί ἱκανότητα γιά τήν ἀπόκτηση γνώσεων εἶναι ἕνα ἀπό τά ὡραιότερα δῶρα ποῦ χάρισε ὁ Δημιουργός στό «κατ᾿ εἰκόνα καί καθ᾿ ὁμοίωσιν» πλάσμα Του καί, ὅπως ὅλα τά δῶρα τοῦ Θεοῦ, εἶναι πολλαπλά ὠφέλιμο ὅταν χρησιμοποιεῖται μέ καλό τρόπο. Μέ τίς γνώσεις πού ἀποκτᾶ κανείς ἐντάσσεται ἐνεργά στό κοινωνικό σύνολο, γίνεται εὐεργετικός στόν συνάνθρωπο, μπορεῖ νά ἑρμηνεύσει τόν λόγο τοῦ Θεοῦ καί νά ὑπερασπιστεῖ ἱερές ἀξίες. Ἔπειτα ὑπάρχει ἡ θεόσδοτη ἔφεση νά ἐρευνοῦμε τόν κόσμο πού μᾶς περιβάλλει καί νά προσπαθοῦμε νά προσεγγίσουμε τή Σοφία τοῦ Δημιουργοῦ.
Ὅμως τώρα βλέπουμε θαμπά σάν μέσα ἀπό μεταλλικό καθρέφτη, «δι᾿ ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι» (Α΄ Κορ. ιγ΄ 12), καί ὁ ἀνώτερος ἀλλά παραμελημένος ρόλος τῶν γνώσεων εἶναι νά διεγείρουν μέσα μας τόν πόθο τῆς ἀληθινῆς γνώσης, τῆς γνώσης τοῦ Θεοῦ, αὐτῆς πού θά μᾶς ἀποκαλυφθεῖ ὅταν ἀξιωθοῦμε νά Τόν ἀτενίσουμε «πρόσωπον πρός πρόσωπον…» (Α΄ Κορ. ιγ΄12). Διότι αὐτή εἶναι ἡ αἰώνια ζωή, τό νά προοδεύουν συνεχῶς οἱ πιστοί στή γνώση τοῦ μόνου ἀληθινοῦ Θεοῦ καί τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, τόν Ὁποῖο ἀπέστειλε στόν κόσμο: «Αὕτη δέ ἐστιν ἡ αἰώνιος ζωή, ἵνα γινώσκωσί σε τόν μόνον ἀληθινόν Θεόν καί ὅν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστόν» (Ἱω. ιζ΄ 3).
Γι᾿ αὐτό τόν τόσο ὑψηλό ρόλο τῶν γνώσεων θά μιλήσουμε σέ ἑπόμενο σημείωμα μέ ὁδηγό τήν πείρα τῶν σοφότερων ἐκπροσώπων τῆς ἀνθρωπότητος, τῶν Ἁγίων τῆς Ἐκκλησίας μας.
Η ΓΝΩΣΗ ΠΟΥ ΥΠΑΡΧΕΙ ΘΑ ΚΑΤΑΡΓΗΘΕΙ. ΔΙΟΤΙ ΤΩΡΑ ΟΙ ΓΝΩΣΕΙΣ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΚΑΙ ΑΤΕΛΕΙΣ. ΟΤΑΝ ΣΤΗ ΜΕΛΛΟΥΣΑ ΖΩΗ ΕΛΘΕΙ ΤΟ ΤΕΛΕΙΟ, ΤΟ ΜΕΡΙΚΟ ΚΑΙ ΑΤΕΛΕΣ ΘΑ ΚΑΤΑΡΓΗΘΕΙ, ΜΑΣ ΛΕΕΙ Ο ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΥΛΟΣ
1. Κατά τόν κορυφαῖο γλωσσολόγο Νόαμ Τσόμσκι ἡ γλώσσα σέ ἀρχέτυπη μορφή ὑπάρχει ἔμφυτη μέσα μας καί ἀναμένει ἐρεθίσματα γιά νά ἀναπτυχθεῖ. Βαθιά μέσα μας εἶναι ἀποτυπωμένο ἕνα γενικό συντακτικό, μία ἱκανότητα νά ὀργανώνουμε ἱεραρχικά τήν πληροφορία καί νά δημιουργοῦμε λογικές προτάσεις.
2. Ἀποκτοῦν καί τά ζῶα γνώσεις, ἀλλά αὐτές ὑπηρετοῦν ἀποκλειστικά τό ἔνστικτο αὐτοσυντήρησης καί εἶναι στερεότυπες. Οἱ γνώσεις τοῦ ἀνθρώπου ὄχι μόνο βελτιώνονται ἀπό γενεά σέ γενεά, ὄχι μόνο εἶναι ἀνεξάντλητες καί κάποτε τόν ἀπορροφοῦν παρασύροντάς τον νά ξεχνᾶ τίς φυσικές του ἀνάγκες, ἀλλά ξεπερνοῦν καί τά ὅρια τῆς δημιουργίας καί ἀκουμποῦν στόν θρόνο τοῦ Δημιουργοῦ.
3. Νά ἕνα ἐξαιρετικά μικρό δεῖγμα ἀπό αὐτά πού τά νήπια μαθαίνουν ἀβίαστα, ἀλλά τά μηχανήματα πρέπει νά τά διδαχτοῦν συστηματικά: Τά ἀντικείμενα πέφτουν κάτω λόγῳ τῆς βαρύτητας· τό ποτήρι μέ τό νερό τό κρατᾶμε ὄρθιο· ἡ φωτιά καίει· τά σκουπίδια τά πετᾶμε στό καλάθι τῶν ἀχρήστων καί ὄχι στό σαλόνι· δέν ἀφήνουμε ἀναμμένα τά φῶτα· ὁ ἄνθρωπος ἔχει δύο πόδια, δύο χέρια, δύο μάτια, δύο αὐτιά· τό μπιμπερό τό δίνουμε στό μωρό καί ὄχι στή μητέρα· μιλᾶμε με εὐγένεια στούς ἄλλους· προσέχουμε ὅταν διασχίζουμε τόν δρόμο κ.ο.κ.
τοῦ Βασιλείου Πετρουλέα,
Δρ. Φυσικοῦ, τ. δ/ντῆ ἐρευνῶν Ε.ΚΕ.Φ.Ε. «Δημόκριτος»