Ἡ θεία Λειτουργία εἶναι ἡ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας, ἡ καρδιὰ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς. Τελεῖται ἐπὶ δύο χιλιετίες σὲ κάθε τόπο τῆς γῆς· σὲ πόλεις καὶ χωριά, σὲ ἀπόμερα ἐξωκκλήσια καὶ σὲ μεγαλοπρεπεῖς ναούς, σὲ ἀφρικανικὲς ἀχυροκαλύβες καὶ σὲ χρυσοποίκιλτους Καθεδρικούς.
Στὸν πυρήνα τῆς θείας Λειτουργίας βρίσκεται τὸ Μυστήριο τῆς θείας Εὐχαριστίας. Τὸ συνέστησε ὁ Κύριος τὸ βράδυ τῆς πρώτης Μεγάλης Πέμπτης, κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ Μυστικοῦ Δείπνου, στὰ πλαίσια τοῦ Ἑβραϊκοῦ Πάσχα.
Ὁ Κύριος εὐλόγησε τὸν ἄρτο καὶ τὸν οἶνο, λέγοντας στοὺς Μαθητές του:
–«Λάβετε, φάγετε· τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου»· καὶ
–«Πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ αἷμά μου τὸ τῆς καινῆς διαθήκης τὸ περὶ πολλῶν ἐκχυνόμενον εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν» (Ματθ. κϛ΄ [26] 26-28).
Ἀπὸ τὸ βράδυ ἐκεῖνο ἡ θεία ζωὴ εἰσῆλθε στὸν κόσμο, στοὺς πιστούς, τοὺς κοινωνοὺς τοῦ Μυστηρίου, τοὺς συνδαιτυμόνες τοῦ θεϊκοῦ συμποσίου. Ἑνὸς συμποσίου, τοῦ ὁποίου ἡ πραγματοποίηση εἶχε προετοιμασθεῖ «πρὸ πάντων τῶν αἰώνων» σ᾿ αὐτὸ τὸ ἀπόρρητο βάθος τῆς Τριαδικῆς ζωῆς. Πίσω ἀπὸ τὸ Μυστήριο τῆς Μεγάλης Πέμπτης ὑπῆρχε τὸ αἰώνιο Πάσχα, αὐτὸ ποὺ ἱερουργήθηκε στοὺς κόλπους τῆς ζωαρχικῆς Τριάδος.
Ὁ σοφὸς Σολομὼν δέχθηκε πρωτοφανὴ φωτισμὸ ἀπὸ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα, καὶ στὸ βιβλίο τῶν Παροιμιῶν περιέγραψε παραστατικὰ τὴν προαιώνια σύσταση τοῦ ἱεροῦ Μυστηρίου. Στὸ βιβλίο αὐτό, καθὼς καὶ στὰ βιβλία Σοφία Σολομῶντος καὶ Σοφία Σειράχ, τὸ δεύτερο Πρόσωπο τῆς Ἁγίας Τριάδος, ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, παρουσιάζεται μὲ τὸ ἰδιαίτερο ὄνομα «Σοφία τοῦ Θεοῦ».
Ἐκεῖ λοιπόν, στὸ ἔνατο (θ΄) κεφάλαιο τοῦ βιβλίου τῶν Παροιμιῶν, ἐμφανίζεται ἡ Σοφία τοῦ Θεοῦ νὰ ἑτοιμάζει προαιωνίως τὸ Μυστήριο. Ἑτοιμάζει τὸν οἶκο της, θυσιάζει τὸν Ἑαυτό της ὡς ἱερὸ σφάγιο καὶ καλεῖ ὅλους νὰ μετάσχουν στὸ θεϊκὸ τραπέζι μὲ τὰ λόγια: «Ἔλθετε φάγετε τῶν ἐμῶν ἄρτων καὶ πίετε οἶνον, ὃν ἐκέρασα ὑμῖν»· ἐλᾶτε, φᾶτε ἀπὸ τοὺς ἄρτους μου καὶ πιεῖτε τὸ κρασὶ ποὺ σᾶς ἔχω κεράσει (Παρ. θ΄ 1-5). Ἤδη ἀκούγονται ἀπὸ τότε τὰ συγκλονιστικὰ λόγια τοῦ Μυστικοῦ Δείπνου: «Λάβετε, φάγετε· τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου… πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ αἷμά μου».
Ὁ Σολομὼν παρουσίασε ἀπὸ τότε περιγραφικότερα αὐτὸ ποὺ βεβαιώνεται στὸ ἱερὸ βιβλίο τῆς Ἀποκαλύψεως περὶ τοῦ «ἀρνίου τοῦ ἐσφαγμένου ἀπὸ καταβολῆς κόσμου», τὸ ὁποῖο σημαίνει ὅτι ὁ Κύριος ἦταν ἀποφασισμένο νὰ σταυρωθεῖ ἤδη ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τῆς δημιουργίας (Ἀποκ. ιγ΄ 8). Αὐτὸ τὸ ἴδιο βεβαιώνεται καὶ ἀπὸ τὸν λόγο τοῦ ἀποστόλου Πέτρου περὶ τοῦ Χριστοῦ ὡς «ἀμνοῦ ἀμώμου καὶ ἀσπίλου… προεγνωσμένου πρὸ καταβολῆς κόσμου»· ὁ Κύριος εἶναι ὁ ἅγιος Ἀμνός, ὁ προορισμένος γιὰ τὴ μεγάλη Θυσία πρὸ τῆς δημιουργίας τοῦ κόσμου (Α΄ Πέτρ. α΄ 19-20).
Τὸ Μυστήριο, ποὺ εἶχε σχεδιασθεῖ προαιωνίως, περιλάμβανε καὶ τὴ δημιουργία τοῦ ἀνθρώπου ἐν χρόνῳ, τὴ θέση του στὸν Παράδεισο, καὶ βέβαια τὴν πτώση του καὶ τὴν τραγωδία ποὺ ξέσπασε βίαια στὸν κόσμο ὅλο.
Μὲ βάση αὐτὸ τὸν σχεδιασμὸ ὁ Ἀδὰμ, ὡς ἱερέας, ὄφειλε στὸν Παράδεισο νὰ ἱερουργήσει μία κοσμικῶν διαστάσεων Λειτουργία, νὰ προσφέρει μὲ εὐχαριστία καὶ εὐγνωμοσύνη ὅλη τὴν κτίση στὸν Δημιουργό. Αὐτὴ τὴ Λειτουργία δὲν τὴν ὁλοκλήρωσε ποτέ. Ἔπεσε, καὶ συμπαρέσυρε ὅλη τὴν κτίση στὴν ἄβυσσο τῆς καταστροφῆς. Ἀκολούθησαν αἰῶνες καὶ χιλιετίες δραματικῆς δουλείας στὴν ἁμαρτία καὶ καταδυναστεύσεως ἀπὸ τὸν φοβερὸ ἐκβιαστή, τὸν θάνατο. Ἀμέτρητες θυσίες ζώων πρόσφερε τὸ ταλαίπωρο πλάσμα στὸν Δημιουργό, προσπαθώντας νὰ ἀποσείσει τὴ φριχτὴ τυραννία. Μάταια.
Ἕως ὅτου ὁ Δημιουργὸς ἔσκυψε μὲ ἄπειρη στοργὴ ἐπάνω του, γινόμενος ὁ Ἴδιος ἄνθρωπος καὶ προσφέροντας τὴ μόνη λυτρωτικὴ Θυσία ἐπὶ τοῦ Σταυροῦ. Ἔγινε Ἐκεῖνος, ὅπως ἑρμηνεύει ὁ ἅγιος Νικόλαος Καβάσιλας, ἱερὸ σφάγιο καὶ θυσιαστήριο, καὶ ὡς αἰώνιος Ἀρχιερέας πρόσφερε τὴ μία καὶ μοναδικὴ Θυσία: «Αὐτός ἐστι καὶ ἱερεὺς καὶ θυσιαστήριον καὶ ἱερεῖον» (Εἰς τὴν θείαν Λειτουργίαν, Λ΄, PG 150, 436D).
Ἔπειτα, ἀναζητώντας τὸ πλάσμα του, κατέβηκε στὰ τάρταρα τῆς ἀβύσσου, κατὰ τὴν κάθοδό του στὸν Ἅδη τὸ ἑσπέρας τῆς Μεγάλης Παρασκευῆς. Ἐκεῖ συνάντησε τὸν Ἀδάμ, καὶ ἀπὸ ἐκεῖ τὸν ἀνέσυρε μὲ τὴν Ἀνάστασή του. Τέλος μὲ τὴν Ἀνάληψή του τὸν ἀνέβασε στὸν θεϊκὸ θρόνο, προσφέροντας καὶ ὅλη τὴν κτίση «ἐν εὐχαριστίᾳ» στὸν Δημιουργό, καὶ ὁλοκληρώνοντας Ἐκεῖνος τὴ διακοπείσα πρώτη κοσμικὴ Λειτουργία τοῦ Παραδείσου.
Γνωρίζουμε πλέον ὅτι μέσα στὴ θεία Λειτουργία περιλαμβάνονται τὰ πάντα: Ἡ προαιώνια ἑτοιμασία, ἡ πτώση, ἡ μεγάλη Θυσία στὸν βωμὸ τοῦ Σταυροῦ, ἡ κάθοδος στὸν Ἅδη, ἡ Ἀνάσταση, ἡ θέωση, ἡ ὁλοκλήρωση τῆς μεγάλης κοσμικῆς Λειτουργίας.
Ἡ δοξολογικὴ ἐκφώνηση κάθε θείας Λειτουργίας: «Εὐλογημένη ἡ Βασιλεία τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος», ἀντήχησε ἀρχικά, «πρὸ πάντων τῶν αἰώνων», μέσα στοὺς κόλπους τῆς Ἁγίας Τριάδος, καὶ θὰ ἐκραγεῖ ὡς συμπαντικὴ ὠδή, ὅταν «πᾶν κτίσμα ὃ ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς καὶ ὑποκάτω τῆς γῆς καὶ ἐπὶ τῆς θαλάσσης ἐστί, καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς πάντα» θὰ ἀναφωνήσουν:
«Τῷ καθημένῳ ἐπὶ τοῦ θρόνου καὶ τῷ ἀρνίῳ ἡ εὐλογία καὶ ἡ τιμὴ καὶ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων» (Ἀποκ. ε΄ 13).