Ἡ ἱερὴ Ἐξομολόγηση εἶναι Μυστήριο τῆς Ἐκκλησίας, κατὰ τὸ ὁποῖο ὁ πιστὸς ἐξομολογεῖται τὰ ἁμαρτήματά του στὸν πνευματικό του πατέρα, λαμβάνοντας τὴν ἄφεση καὶ τὴν πνευματικὴ ἀνακαίνιση. Εἶναι ἕνα μέσο ἀποκαταστάσεως τῆς σχέσεως τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸν Θεό, ἀλλὰ καὶ μὲ τοὺς ἀδελφούς του. Ἡ Ἐξομολόγηση ἀκόμη διδάσκει καὶ καλλιεργεῖ τὴν ταπείνωση, τὴ μετάνοια καὶ τὴν ἀγάπη.
Ὁ ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης στὸ ἐξαίρετο σύγγραμμά του «Γυμνάσματα Πνευματικά», στὴν Γ΄ Ἐξέταση, γράφει τὰ ἑξῆς σπουδαῖα γιὰ τὸ πῶς ἡ Ἐξομολόγηση γίνεται μὲ θεάρεστο τρόπο:
Ἂν συλλογισθοῦμε πόσο δύσκολο εἶναι νὰ συγχωρηθεῖ μιὰ ὕβρη ποὺ ἀσκεῖ ἕνας τιποτένιος ἄνθρωπος σὲ κάποιο μεγάλο καὶ εὐγενὴ ἀφέντη, ὁπωσδήποτε θὰ θαυμάσουμε τὴν πολλὴ ἀγαθότητα τοῦ Θεοῦ, ὁ Ὁποῖος ἔχει ὁρίσει στοὺς Πνευματικοὺς νὰ συγχωροῦν ἀναρίθμητες ὕβρεις ποὺ ἐξαπολύουν οἱ ἁμαρτωλοὶ πρὸς τὴ θεία του μεγαλειότητα, ἀπὸ τὶς ὁποῖες καθεμία περιέχει στὸν ἑαυτό της μιὰ ἄβυσσο κακίας χωρὶς πυθμένα (κεφ. Α´).
Ἐξέτασε τὸ ὄφελος ἀπὸ τὴν Ἐξομολόγηση. Διότι συμβαίνει τὸ πολὺ περίεργο στοὺς τωρινοὺς Χριστιανούς, νὰ ἐξομολογοῦνται τόσες ἁμαρτίες καὶ ἔπειτα νὰ πέφτουν πάλι στὶς ἴδιες.
Καὶ γιατί γίνεται αὐτό; Διότι δὲν εἴμαστε σωστὰ ἑτοιμασμένοι. Ἂν εἴμαστε καλὰ ἑτοιμασμένοι καὶ διατεθειμένοι ἀπέναντι στὸ ἱερὸ Μυστήριο τῆς Μετάνοιας, ὄχι μόνο λαμβάνουμε ἀπ᾿ αὐτὸ τὴν ἁγιαστικὴ καὶ καθαρτικὴ Χάρι, ποὺ εἶναι τὸ ἰδιαίτερο δώρημα τῆς Ἐξομολογήσεως, ἀλλὰ ἀκόμη λαμβάνουμε καὶ ἐνεργητικὴ Χάρι καὶ δύναμη καὶ βοήθεια, γιὰ νὰ νικοῦμε ἐκεῖνες τὶς ἁμαρτίες ποὺ ἐξομολογούμαστε μὲ ἀληθινὸ πόνο καὶ συντριβὴ τῆς καρδιᾶς (κεφ. Β´).
Ἐξέτασε ἀκόμη τὶς ἐξομολογήσεις ποὺ κάνεις, ἂν εἶναι ἐλλιπεῖς, δηλαδὴ ἂν ἀπὸ δική σου ἐγκληματικὴ ἀμέλεια καὶ καταφρόνηση δὲν ἐξομολογεῖσαι κάποιες ἁμαρτίες σοβαρές· αὐτὲς εἶναι τριῶν κατηγοριῶν:
Οἱ ἁμαρτίες ποὺ γίνονται ἀπὸ συγκατάθεση λογισμῶν, τὶς ὁποῖες ἐσὺ ὡς ἀνόητος δὲν ψηφᾶς γιὰ ἁμαρτίες.
Οἱ ἁμαρτίες ποὺ ἔχουν κάποια ἀρχή, ἀλλὰ δὲν ἔχουν τέλος… τὶς ὁποῖες πρέπει νὰ ἐξομολογούμαστε μὲ συντριβὴ καρδιᾶς, διότι μᾶς χωρίζουν ἀπὸ τὸν Θεὸ καὶ πρέπει νὰ τὶς μισοῦμε καὶ νὰ τὶς ἀποστρεφόμαστε, διότι φέρνουν τὸν ἄνθρωπο καὶ στὴν τέλεια ἁμαρτία.
Ἐπίσης ἁμαρτίες ποὺ εὔκολα περιφρονοῦμε· εἶναι αὐτὲς τῆς «ἐλλείψεως», δηλαδὴ ὅταν ἀπὸ ἀμέλεια δὲν κάνουμε ἐκεῖνο τὸ καλὸ ποὺ μποροῦμε ἢ ὀφείλουμε νὰ κάνουμε, ἢ ὅταν ἀφήνουμε καὶ γίνεται τὸ κακὸ ποὺ θὰ μπορούσαμε νὰ ἐμποδίσουμε νὰ γίνει, ἀλλὰ δὲν τὸ κάναμε.
Ὅλα αὐτὰ τὰ ἀμελοῦν πολλοὶ ἀνόητοι καὶ δὲν ξέρουν ὅτι καὶ γι᾿ αὐτὰ θὰ δώσουν λόγο κατὰ τὴν ἡμέρα τῆς Κρίσεως, ὅπως βεβαιώνεται ἀπὸ τὸ παράδειγμα τοῦ ὀκνηροῦ ἐκείνου δούλου, ὁ ὁποῖος ἔχωσε τὸ τάλαντο τοῦ κυρίου του στὴ γῆ, καὶ τὸ ἐπέστρεψε ἀκέραιο, χωρὶς καθόλου νὰ τὸ αὐξήσει, καὶ ἔτσι δὲν ἀπέφυγε τὴν ἀποδοκιμασία τοῦ κυρίου του (βλ. Ματθ. κε´ [25] 24-30).
Ἐξέτασε ἐπίσης ἐὰν ἐσὺ δείχνεις ἐπιμέλεια νὰ βρεῖς ἕναν καλὸ Πνευματικό. Διότι ποιά ἄλλη μεγαλύτερη ἀνάγκη ἔχεις ἀπὸ τὸ νὰ βρεῖς ἕναν προκομμένο (=καταρτισμένο) καὶ ἔμπειρο γιατρό, γιὰ νὰ σὲ γιατρεύσει ἀπὸ τὴ θανατηφόρα ἀσθένεια τῆς ἁμαρτίας;
Ἐξέτασε καὶ τὰ σφάλματα ποὺ μπορεῖ νὰ συμβαίνουν στὴν ὥρα τῆς Ἐξομολογήσεως· μήπως δηλαδὴ δὲν ἔχεις ἕναν ἀληθινὸ πόνο στὴν καρδιὰ γιὰ τὶς ἁμαρτίες σου καὶ δὲν ἔχεις πάρει κὰν ἀπόφαση νὰ μὴν ἁμαρτήσεις πλέον· τὰ ὁποῖα εἶναι χαρίσματα τοῦ Θεοῦ καὶ γι᾿ αὐτὸ πρέπει νὰ τὰ ζητήσουμε ἀπὸ τὸν Ἴδιο μὲ θερμὴ προσευχή.
Ἐξέτασε ἐπιπλέον τὴν ἀπόφαση ποὺ παίρνεις γιὰ νὰ διορθωθεῖς· διότι, ἂν δὲν εἶναι μιὰ θέληση σταθερή, βέβαιη, δυνατὴ καὶ ἐνεργητική, θὰ εἶναι ἀδύνατη καὶ ἀβέβαιη· καὶ τέλος πάντων, ἂν ἐσὺ δὲν ἀποφεύγεις μὲ ὅλες σου τὶς δυνάμεις ὅλες τὶς ἀφορμὲς τῆς ἁμαρτίας − τὰ πρόσωπα, τὶς περιστάσεις, τοὺς τόπους, τοὺς τρόπους καὶ τοὺς κινδύνους − ποὺ μποροῦν νὰ σὲ ρίξουν στὴν ἁμαρτία, νὰ ξέρεις ὅτι ἡ μετάνοιά σου εἶναι ἀτελής!
Ἐξέτασε, ἀδελφέ, πῶς συμπεριφέρεσαι μετὰ ἀπὸ κάθε Ἐξομολόγηση. Εὐχαριστεῖς τὸν Θεὸ ποὺ σοῦ ἔδωσε τόσο εὔκολη τὴν ἰατρεία τῶν ἁμαρτιῶν σου, ἡ ὁποία γιὰ τὸν Ἴδιο ὑπῆρξε τόσο δύσκολη καὶ τόσο πολύτιμη;
Ἐξέτασε τέλος τὸν ἑαυτό σου, ἂν ἔχεις ἐπιθυμία νὰ πηγαίνεις συχνὰ στὸ πανάγιο λουτρὸ τῆς Ἐξομολογήσεως. Ὅποιος πηγαίνει συχνά, λαμβάνει νέα Χάρι ἀπὸ τὸν Κύριο καὶ ἀκολούθως παίρνει δύναμη γιὰ νὰ διορθωθεῖ μὲ τελειότητα καὶ νὰ προφυλαχθεῖ ἀπὸ κάθε ἁμαρτία.
Ἄχ, ἀδελφέ μου, ἔχεις καρδιὰ νὰ ξέρεις ὅτι ὁ θάνατος μπορεῖ νὰ σοῦ ἔλθει κάθε στιγμή, κι ἐσὺ στέκεσαι μία μόνη στιγμὴ ἀνεξομολόγητος καὶ ἀδιόρθωτος… κοντὰ στὸν γκρεμὸ μιᾶς παντοτινῆς ἀπώλειας; Καὶ τώρα ποὺ πεθαίνουν συχνὰ τόσο πολλοὶ ἀδιόρθωτοι καὶ σὲ μιὰ στιγμὴ πέφτουν στὴν ἄβυσσο, πῶς δὲν φοβᾶσαι μήπως πάθεις κι ἐσὺ τὸ ἴδιο; Γι᾿ αὐτὸ μὴν ἀναβάλλεις τὸν καιρό, οὔτε νὰ πεῖς: «Θὰ πάω αὔριο γιὰ Ἐξομολόγηση». Ὄχι, ἀλλὰ σήμερα· ἐπειδὴ δὲν ξέρεις τί θὰ γεννήσει ἡ ἑπόμενη ἡμέρα· «μὴ καυχῶ τὰ εἰς αὔριον, οὐ γὰρ γινώσκεις τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα» (Παρ. κζ´ [27] 1) (κεφ. Ζ΄).
Ἀπὸ ὅλα αὐτὰ κατανοοῦμε ὅτι δὲν φθάνει μόνο νὰ ἐξομολογούμαστε, ἀλλὰ πρέπει καὶ νὰ προσέξουμε πῶς εἴμαστε διατεθειμένοι ἀπέναντι στὸ ἱερὸ Μυστήριο.