«Ἄλλο εἴμαστε ἐμεῖς οἱ ἴδιοι, ἄλλο τά δικά μας πράγματα, καί ἄλλο τά γύρω ἀπό μᾶς. Ἐμεῖς εἴμαστε ἡ ψυχή καί ὁ νοῦς (ἡ ἀνώτερη ψυχική ἰδιότητα, μέ τήν ὁποία ἐπικοινωνοῦμε μέ τό θεῖο), ὅπως πλασθήκαμε κατ᾿ εἰκόνα τοῦ Κτίστη· δικό μας εἶναι τό σῶμα καί οἱ αἰσθήσεις του· γύρω ἀπό μᾶς τά χρήματα, οἱ τέχνες καί οἱ ὑπόλοιπες βιοτικές ἀσχολείες» (Μ. Βασίλειος, Λόγος στό «Πρόσεχε σεαυτῷ»).
***
Ἐσωστρέφεια: Ἡ τάση τοῦ νά ἀπομονώνεται κανείς ἀπό τόν κοινωνικό περίγυρο, νά κλείνεται στόν ἑαυτό του καί τά προβλήματά του.
Ἐξωστρέφεια: Ἡ κίνηση πρός τά ἔξω, ἡ κοινωνικότητα. Οἱ ἐξωστρεφεῖς εἶναι πού δίνουν, κατά τήν κοινή ἀντίληψη, ζωντάνια στίς κοινωνικές συνάξεις.
***
Κατά τήν ἱερή περίοδο τῆς Μ. Τεσσαρακοστῆς ἡ Ἐκκλησία, μέσα στό γενικότερο κλίμα τῆς περιόδου πού συνοδεύεται ἀπό αὐστηρή νηστεία, ἐντονότερη προσευχή καί κατανυκτικότατες ἀκολουθίες, μᾶς καλεῖ νά κάνουμε καί μιά δραστική στροφή πρός τόν ἑαυτό μας, ὥστε ἀνεπηρέαστοι ἀπό ἐξωτερικούς περισπασμούς νά προετοιμαστοῦμε γιά τά μεγάλα γεγονότα πού ἀκολουθοῦν. Δέν ὑπάρχει παγκοσμίως ἄλλο γεγονός πού νά συνοδεύεται ἀπό τόσο βαθιά καί οὐσιαστική προετοιμασία.
Τί ἀντίθεση μέ τό γενικότερο κλίμα τῆς ἐποχῆς μας καί τήν πρωτοφανῆ ἔκρηξη ἐξωστρέφειας, στήν ὁποία ἔχει παρασύρει τήν κοινωνία, ἀκόμη καί τούς πλέον ἐσωστρεφεῖς(!), ἡ σύγχρονη τεχνολογία. Ὁ ἐπιχειρηματικός σχεδιασμός τῶν ψηφιακῶν μέσων ἐπενδύει στήν ἐξωστρέφεια, παροτρύνοντας σέ συνεχῆ παραμονή στό διαδίκτυο, τήν ὥρα πού ἡ Ἐκκλησία μᾶς καλεῖ νά ἐπενδύσουμε στήν ἐσωστρέφεια, τήν καλῶς ἐνοούμενη ἐσωστρέφεια. Ὁ πλοῦτος τῶν πανίσχυρων παρόχων τοῦ διαδικτύου εἶναι τά δεδομένα πού συλλέγονται ἀπό τή φλυαρία (ἐξωστρέφεια) τῶν χρηστῶν, ὁ πλοῦτος τῆς Ἐκκλησίας εἶναι τά πνευματικά ἀγαθά πού ἀποκτῶνται ἀπό τή σιωπή (ἐσωστρέφεια) τῶν πιστῶν.
***
Ἡ Ἁγία καί Μεγάλη Τεσσαρακοστή μέσα στούς ὑψηλούς πνευματικούς στόχους της μᾶς καλεῖ καί σέ ἐσωστρέφεια· ὄχι ὅμως ὅπως τήν ἀντιλαμβάνεται ὁ πολύς κόσμος, ἀλλά σέ αὐτή τή βαθιά ἐπιστροφή στόν ἑαυτό μας, ὁ ὁποῖος σύμφωνα μέ τόν Μέγα Βασίλειο εἶναι ἡ ψυχή καί ὁ νοῦς, πλασμένα κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ. Μέσῳ τοῦ νοῦ, τοῦ ὀφθαλμοῦ τῆς ψυχῆς, ὁ ἄνθρωπος ἀφουγκράζεται τά λόγια τοῦ Θεοῦ1, καί ὅταν ὁ νοῦς στραφεῖ στήν καρδιά, γίνεται ἄγρυπνος φρουρός της2, διακρίνει τούς λογισμούς καί ἀποκρούει τόν κίνδυνο τοῦ ψυχικοῦ θανάτου, ὁ ὁποῖος εἰσβάλλει διά τῶν αἰσθήσεων3.
Ἡ Ἁγία καί Μεγάλη Τεσσαρακοστή μᾶς καλεῖ νά ἀναζητήσουμε καί νά φροντίσουμε ὅ,τι πολυτιμότερο ἔχουμε: τόν ἑαυτό μας! Καί συμβουλεύει ὁ σύγχρονος ὅσιος γέροντας Ἐφραίμ Κατουνακιώτης:
«Πρέπει νά μαζευτοῦμε. Νά μαζέψουμε καί τή διάνοια καί τήν ψυχή. Ὅλα. Καί νά κλείσουμε τίς θύρες. Ποιές εἶναι οἱ θύρες; Εἶναι οἱ αἰσθήσεις. Μαζέψου μέσα καί κλεῖσε τίς πόρτες. Μεῖνε λίγο μέ τόν ἑαυτό σου, βρέ παιδί μου. Θά πεθάνεις καί δέν θά τόν ἔχεις γνωρίσει. Θά φύγεις καί δέν θά τόν ἔχεις ἀγαπήσει, δέν θά τόν ἔχεις πονέσει. Ἅμα δέν τόν ἔχεις πονέσει, πῶς θά τόν σώσεις; Ἅμα δέν τόν ἔχεις ἀγαπήσει, πῶς θά ἀγαπήσεις τόν ἄλλον; Δέν λέει ὁ Κύριος, “ἀγάπα τόν πλησίον σου ὡς σεαυτόν”; Ἐκεῖ, μέσα σου ἀρχίζει ἡ δουλειά». Αὐτή εἶναι ἡ καλή ἐσωστρέφεια ἀπό τήν ὁποία πηγάζει καί ἡ σωστή ἐξωστρέφεια, πού ἔχει σάν κίνητρο τήν ἀγάπη πρός τόν ἄλλο καί ὄχι τήν κοινωνική προβολή μας.
1. «Ἀκούσομαι τί λαλήσει ἐν ἐμοί Κύριος ὁ Θεός» (Ψαλμ. πδ΄ [84], 9).
2. «Πάσῃ φυλακῇ τήρει σήν καρδίαν» (Παροιμ. δ΄, 23).
3. «Ἀνέβη θάνατος διά τῶν θυρίδων (τῶν αἰσθήσεων) ὑμῶν» (Ἰερ. θ΄, 21).