Γραφή καί…ἀντιγραφή (Αὐτό τό θέμα δέν τό ξέρω…, ἔγραφε ἕνας μαθητής στήν κόλλα του κατά τή διάρκεια διαγωνίσματος. Καί ὁ διπλανός του ἔγραψε: Οὔτε καί γώ…)
Ἡ ἀνακάλυψη τοῦ ἀλφαβήτου ὑπῆρξε, ὅπως γράψαμε καί σέ προηγούμενο σημείωμα1, ἐφεύρεση τεράστιας σημασίας γιά τήν πρόοδο τοῦ πολιτισμοῦ. Ὅπως, ὅμως, κάθε μεγάλη τομή, ἔτσι καί αὐτή δημιούργησε καί προβληματισμούς. Ὁ Πλάτων μέσα ἀπό ἕναν εἰκονικό διάλογο (Πλάτωνος, Φαῖδρος, 274c–275b) μᾶς μεταφέρει τίς ἀπόψεις τοῦ Σωκράτη γιά τή γραφή: «Τά γράμματα θά προκαλέσουν λησμονιά στίς ψυχές ὅσων τά μάθουν, ἐφόσον δέν θά φροντίζουν γιά τήν ἄσκηση τῆς μνήμης τους· ἀποκτώντας ἐμπιστοσύνη στή γραφή, θά φέρνουν τά πράγματα στή μνήμη ὄχι ἀπό μέσα τους ἀλλά ἀπό ἔξω, διαμέσου ξένων σημείων… Θά πιστέψουν συγχρόνως ὅτι ξέρουν πολλά… καί, ἀντί σοφοί, θά ἔχουν γίνει δοκησίσοφοι (κατά φαντασίαν σοφοί)».
Ὁ Σωκράτης εἶχε ἀσφαλῶς δίκιο. Μέχρι τότε τό μέσον ἀποθήκευσης τῆς γνώσης ἦταν ἡ μνήμη τῶν ἀνθρώπων, ἰδιαίτερα τῶν ἐμπείρων καί σοφῶν. Ἡ ἀποτύπωση τῆς γνώσης σέ ἕνα ἐξωτερικό μέσο περιόριζε τή χρησιμότητα τῆς ἀνθρώπινης μνήμης. Συγχρόνως ἔδινε σέ κάποιους τή δυνατότητα νά ἐμφανίζονται σοφοί, ἀντιγράφοντας τή σοφία ἄλλων, κάτι πού στίς μέρες μας ὀνομάζεται ἀντιγραφή ἤ κλοπή πνευματικῆς ἰδιοκτησίας.
Ὅμως ἡ γραφή, παρά τίς ἐπιφυλάξεις, ἦρθε μέ μία ἐξαιρετικά σημαντική προοπτική: τή διάσωση τῶν πνευματικῶν θησαυρῶν καί τῆς σοφίας τῆς ἀνθρωπότητας ἀπό γενεά σέ γενεά. Ἐάν γνωρίζουμε σήμερα τίς ἐνστάσεις τοῦ Σωκράτη γιά τή γραφή, εἶναι ἐπειδή ὁ Πλάτων χρησιμοποίησε τό πρωτοποριακό αὐτό μέσον. Ἡ γραφή ἦρθε ἰδιαίτερα τήν κατάλληλη στιγμή, ὥστε νά διασωθεῖ ὅ,τι πολυτιμότερο ἔχει ἡ ἀνθρωπότητα: ἡ Ἁγία Γραφή.
ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ… τύπος
Ἡ ἐφεύρεση τῆς τυπογραφίας γύρω στά 1440 μ.Χ. ἀπό τόν Γουτεμβέργιο, τῆς τεχνολογίας πού ἐκδημοκράτησε τή γνώση, δέν ἦρθε ἐπίσης χωρίς ἐπιφυλάξεις, τουλάχιστον ἀπό τήν πλευρά τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας. «Πρέπει νά ξεριζώσουμε τήν τυπογραφία, ἀλλιῶς ἡ τυπογραφία θά μᾶς ξεριζώσει», εἶχε προειδοποιήσει ὁ Βικάριος τοῦ Κρόιντον, ἐνῶ ὁ Πάπας Λέων Ι΄ τό 1515 ἀπαγόρευσε τήν ἔκδοση ὁποιουδήποτε βιβλίου χωρίς τήν ἔγκριση τῆς Ἐκκλησίας2. Προφανῶς, οἱ ἐκπρόσωποι τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας ἀνησυχοῦσαν γιά τόν κίνδυνο διάδοσης ἀθεϊστικῶν ἰδεῶν μέσῳ τῆς τυπογραφίας.
Πάντως ἡ τυπογραφία ξεκίνησε μέ ἀγαθές προθέσεις· τό πρῶτο βιβλίο πού τυπώθηκε ἦταν ἡ Βίβλος! Βεβαίως τήν ἐκτύπωση τῆς Βίβλου ἀκολούθησε πληθώρα ἄλλων ἐκδόσεων, ὁ ἀριθμός τῶν ὁποίων αὐξήθηκε ἐκθετικά μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου καί τήν αὔξηση τοῦ πληθυσμοῦ τῆς γῆς. Σύμφωνα μέ κάποιες ἐκτιμήσεις, 150 ἑκατομμύρια διαφορετικοί τίτλοι ἔχουν ἐκδοθεῖ ἀπό τήν ἐποχή τοῦ Γουτεμβέργιου καί, κατά τις ἐκτιμήσεις τῆς UNESCO, 2,2 ἑκατομμύρια νέοι τίτλοι ἐκδίδονται σήμερα κάθε χρόνο. Σέ αὐτά δέν περιλαμβάνονται δημοσιεύσεις σέ περιοδικά.
Ὅλα αὐτά ὁδήγησαν σέ παγκόσμια διάχυση τῆς γνώσης καί ἔδωσαν τεράστια ὤθηση στή μόρφωση καί τήν πρόοδο τῆς ἐπιστήμης ἀλλά καί τῆς ἴδιας τῆς τεχνολογίας. Συγχρόνως, ὅμως, ὁδήγησαν καί στή διάδοση ποικίλων ἀθεϊστικῶν ἰδεῶν, τίς ὁποῖες ἡ ἀπαγόρευση τοῦ πάπα δέν κατόρθωσε νά συγκρατήσει. Φωτεινό πάντως μετέωρο στόν ἐκδοτικό κόσμο, πρωταγωνιστής χωρίς ἀνταγωνιστή, συνεχίζει νά εἶναι ἡ Βίβλος, τό πιό διαδεδομένο καί τό πιό εὐρέως μεταφρασμένο βιβλίο στήν Ἱστορία. Ἐκτιμᾶται ὅτι ἀπό τήν ἐποχή τοῦ Γουτεμβέργιου μέχρι σήμερα ἔχουν τυπωθεῖ τέσσερα δισεκατομμύρια ἀντίτυπα τῆς Βίβλου (ὁλόκληρης ἤ τμημάτων της). Κάθε χρόνο δέ διανέμονται περί τά 60 ἑκατομμύρια ἀντίτυπα. Ἡ πλειονότητα τῶν ἄλλων βιβλίων εἶναι, ὅπως εἶπε κάποιος, σάν τούς ἀνθρώπους· ἐμφανίζονται, μπορεῖ νά ἀποκτήσουν δημοτικότητα, γερνοῦν καί πεθαίνουν. Οἱ βιβλιοθῆκες χρησιμεύουν καί ὡς…νεκροταφεῖα γιά ἀμέτρητα βιβλία.
Ἡ ἐφεύρεση τῆς τυπογραφίας ὁδήγησε καί στήν ἀνάπτυξη ἑνός νέου εἶδους γραπτοῦ λόγου: τῶν περιοδικῶν ἐντύπων. Ἡ κυκλοφορία ἰδιαίτερα τῶν ἐφημερίδων ὁδήγησε σέ εὐρύτατη διάδοση τῶν εἰδήσεων καί καθιέρωσε ἕνα πρωτόγνωρο νέο ἐπάγγελμα, τούς δημοσιογράφους, καί μία νέα κοινωνική δύναμη, τόν τύπο, πού ὀνομάστηκε καί 4η ἐξουσία.
ΟΤΑΝ Ο ΕΠΑΝΗΛΘΕ ΔΡΙΜΥΤΕΡΟΣ
Παρόλο πού ἡ γραφή ἐπέτρεψε τήν παγκοσμιοποίηση τῆς γνώσης καί τῶν εἰδήσεων, δέν ἔχει τή ζωντάνια τοῦ προφορικοῦ λόγου. Οἱ ἐφημερίδες μεσουράνησαν γιά ἀρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα, ὅμως ἡ τεχνολογία συνέχισε τήν ἀσυγκράτητη πορεία της καί μᾶς ἔφερε τό ραδιόφωνο καί μετά τήν τηλεόραση.
Οἱ κοινωνικές ἐπιδράσεις τεράστιες. Γιά πολλούς, ἡ πρόσβαση στή γνώση ὑποκαταστάθηκε ἀπό τήν ἐνημέρωση γιά ἐφήμερα συνήθως γεγονότα. Ἐνημέρωση συχνά φιλτραρισμένη ἤ καί στρατευμένη. Ἐνημέρωση μέ ὅλη τή δύναμη τοῦ ἤχου καί τῆς εἰκόνας. Ἐνημέρωση ἐναλασσόμενη μέ διασκέδαση καί πολλές διαφημίσεις καί ἀραιά καί ποῦ μέ πιό σοβαρές ἐκπομπές.
ΟΤΑΝ Η ΓΝΩΣΗ ΕΓΙΝΕ…πληροφορία
Ἡ γραφή καί ἡ χειρόγραφη μετάδοση τῆς γνώσης κυριάρχησε γιά περισσότερο ἀπό μιά χιλιετία. Ἡ τυπογραφία μεσουράνησε γιά μισό περίπου αἰώνα, τό ραδιόφωνο γιά ἀρκετές δεκαετίες, ἡ τηλεόραση γιά λίγες δεκαετίες καί μετά ἦρθε ἡ ψηφιακή τεχνολογία νά συμπεριλάβει τά πάντα, ἀνατρέποντας μεθόδους, προτεραιότητες καί στόχους.
Ἡ γνώση φυλάσσεται πλέον σέ ὑπολογιστές καί εἶναι προσβάσιμη μέσῳ τοῦ διαδικτύου μέ λίγα «κλίκ». Καί οἱ χρῆστες τοῦ διαδικτύου, ἀντιμέτωποι μέ ἕναν ἀσύλληπτο ὄγκο πληροφοριῶν, ἀναζητοῦν ἀνάμεσα σέ τίτλους, περιεχόμενα καί περιλήψεις εὔκολη καί γρήγορη πληροφόρηση, συνήθως ἐπιφανειακή καί ἀποσπασματική. Καί καταλήγουν νά λειτουργοῦν σάν «ἀποκωδικοποιητές πληροφοριῶν», χωρίς νά ἔχουν τή διανοητική ἱκανότητα γιά ἑρμηνεῖες τοῦ κειμένου σέ βάθος, νοητικές ἀφαιρέσεις, συσχετίσεις κλπ. Τό κυρίαρχο ἐπιχειρηματικό μοντέλο ἐμπορικῆς ἀξιοποίησης τοῦ διαδικτύου εἶναι τό γρήγορο «σερφάρισμα». Ὅσο πιό πολλά «κλίκ» κάνουμε σέ ἱστοσελίδες, τόσο περισσότερες διαφημίσεις θά δοῦμε καί συγχρόνως τόσο περισσότερες εὐκαιρίες θά ἔχουν οἱ ψηφιακές ἑταιρεῖες νά ἀντιγράψουν τά ἐνδιαφέροντά μας γιά ἐμπορικούς σκοπούς ἤ γιά σκοπούς χειραγώγησης. Τό τελευταῖο πράγμα πού θέλουν οἱ ἑταιρεῖες εἶναι νά ἐνθαρρύνουν τό ἀργό διάβασμα καί τή συγκεντρωμένη σκέψη. Ἡ βαθιά ἀνάγνωση εἶναι ἀντικαταναλωτική συνήθεια!
Ἐλάχιστοι πλέον χρησιμοποιοῦν τή μνήμη τους γιά τήν ἀποθήκευση τῆς γνώσης καί οἱ δοκισήσοφοι ἔχουν πληθύνει. Ἀναδείχθηκε στήν πραγματικότητα καί μία παράδοξη νέα κατηγορία «δοκισήσοφων», τά προηγμένα chatbots (βλ. ChatGPT, Copilot κ.ο.κ.) (!), τά ὁποῖα ὄχι μόνο ἀποθηκεύουν τή γνώση, ἀλλά καί τήν ἐπεξεργάζονται καί ἀνοίγουν «διάλογο» μαζί μας. Φιλοδοξοῦν μάλιστα νά ἀναλάβουν ὑψηλά λειτουργήματα, ὅπως αὐτό τῆς ἐκπαίδευσης, διεκδικώντας καί ρόλους στόν θρησκευτικό χῶρο.
***
«Ποῦ εἶναι ἡ σοφία πού χάσαμε μέσα στήν γνώση; Ποῦ εἶναι ἡ γνώση πού χάσαμε μέσα στήν πληροφορία;3» θά μᾶς ἔλεγε καί πάλι ὁ ποιητής. Καί ὁ Σωκράτης ἄν ζοῦσε σήμερα, θά εἶχε πολλούς λόγους νά ἀνησυχεῖ.
Βασιλείου Πετρουλέα,
Δρ. Φυσικοῦ, τ. δ/ντῆ ἐρευνῶν Ε.ΚΕ.Φ.Ε. «Δημόκριτος»
1. Βλ. Ἡ Δράση μας, «Τό ὄχημα τῆς γνώσης: ἀπό τή γραφή, στόν Γουτεμβέργιο, στήν ψηφιοποίηση», τ. 634, Ἰαν. 2026, σ. 12.
2. Gutenberg’s message to the AI era, https://www.brookings.edu/articles/gutenbergs-message-to-the-ai-era/
3. Τόμας-Στέρνς Ἔλιοτ, Ὁ Βράχος (1934).